پل آبراه خرانق اردکان در یزد یه پل تاریخی و زیباست که با طراحی منحصر بهفردش، مسیر عبور از رودخانه را راحتتر میکنه. این پل برای ساکنان محله خرانق و گردشگرانی که میخوان از دیدن مناظر طبیعی یزد لذت ببرن، جایگاه ویژهای داره. در این منطقه، پلها بهعنوان نماد ارتباط و پیشرفت شناخته میشوند و پل آبراه خرانق اردکان هم با وجود طراحی مدرنش، جایگاه خاصی در دل مردم پیدا کرده. اگر میخواید یه پیادهروی کوتاه در کنار رود انجام بدید، این پل یه گزینه عالیه؛ فقط یه یادآوری ساده: حتماً از دوربینتون استفاده کنید تا لحظههای خاطرهانگیز رو ثبت کنید.
پل آبراه خرانق (که در میان بومیان به پل خرانق یا پلِ طاقچشمهای معروف است)، یکی از معدود پلهای تاریخی در ایران مرکزی است که نه برای عبور انسان یا وسایل نقلیه، بلکه صرفاً با هدف انتقال آب ساخته شده است. این پل بر روی رودخانهی فصلی خرانق بنا شده و نقش حیاتی در بقای کشاورزیِ روستای خرانق در طول قرنها داشته است.
تحلیل کالبدی و مهندسی این سازه به شرح زیر است:
۱. کارکرد و ضرورت فنی
هدف اصلی از احداث این پل، انتقال آبِ قنات از یک سمتِ دره به سمت دیگر (مزارع و باغات) بوده است. به دلیل عمق دره و جریان سیلابی رودخانه در فصول بارندگی، امکان حفر کانال در کفِ دره وجود نداشت؛ بنابراین معماران با ساخت این پل، آب را در ترازِ بالا و همسطح با مزارع منتقل کردند.
۲. ساختار و معماری (قوس و طاق)
پل خرانق دارای ساختاری طاقچشمهای است که از نظر مهندسیِ سازه، مقاومت بالایی در برابر فشارهای جانبی ناشی از طغیان رودخانه دارد.
پایهها: پایههای پل بر روی بستر سنگیِ رودخانه بنا شده و با ملات ساروج (مقاوم در برابر آب) مستحکم گشتهاند.
طاقها: استفاده از طاقهای جناغی و بیز، توزیع بارِ کانالِ آبِ بالایی را به خوبی به پایهها منتقل میکند.
کانال فوقانی: در بالاترین سطح پل، مجرایی باریک تعبیه شده که با ساروج اندود گشته تا از نشت آب به بدنهی پل جلوگیری شود.
۳. مصالح و دوام
در ساخت این پل از ترکیبی از سنگ (در پایهها برای مقابله با رطوبت)، آجر (در بدنه و طاقها) و ملات ساروج استفاده شده است. این انتخابِ هوشمندانهی مصالح باعث شده تا پل در برابر سیلابهای سهمگینِ کویری که دورهای رخ میدهند، پایداری خود را حفظ کند.
۴. جایگاه در شبکهی زیستی خرانق
پل آبراه خرانق بخشی از یک زنجیرهی مهندسی دقیق است که شامل موارد زیر میشود:
قنات: تأمینکنندهی آب از اعماق زمین.
پل: انتقالدهندهی آب از عرض رودخانه.
ترازبندی مزارع: هدایت آب به زمینهای کشاورزی که در سطحی پایینتر از خروجی پل قرار دارند.
مختصات بازدید: این پل در پاییندستِ قلعه خرانق و بر روی بستر رودخانه قرار دارد. بهترین زمان برای مشاهدهی ساختار مهندسی آن، فصولی است که رودخانه کمالتهابتر بوده و امکانِ مشاهدهیِ دقیقِ پایههای سنگی فراهم است.
پل خرانق از قدیمیترین پلهای کشور و تنها پل انتقالدهنده آب روی کشور و یزد است که در فاصله ۶۰ کیلومتری شرق اردکان و ۸۵ کیلومتری شمال شرقی طبس در نزدیکی قلعه خرانق در روستای کویری خرانق ساختهشده است.
پل تاریخی خرانق، یک اثر تاریخی بیهمتا و بینظیر است و تاکنون با این کیفیت و این نقشه اجرایی در هیچ نقطه دیگر کشور نمونه آن دیده نشده است، اگرچه شیوه شترگلو یا پمپاژ طبیعی تحت فشار آب یک پدیده مرسوم در انتقال آب بوده ولی این شیوه در خرانق تقریباً بوم آورد است.
در مورد قدمت تاریخی این پل، پایههای پل را مربوط به دوره سلجوقی دانستهاند و از پاکار تا روی آب باره به اواخر قاجار مرتبط می باشد. در مصاحبهای با یکی از اهالی خرانق که ۱۰۰ سال سن او است، این پل در نود سال سال پیش، بر اثر سیل از پاکار تا روی آب باره آسیبی دیده و مجدداً بازسازیشده است.
این پل هیچگاه محل عبور و مرور فرد یا احشام نبوده است. هدف از ساخت این پل تنها انتقال آب از یک ساحل به ساحل دیگر رودخانه کال است. با توجه به سازه پل، با یک پایه سنگی ساروجی در امتداد پل روبرو میشویم که احتمال بند یا سیل شکن بودن پل را نیز میدهد.
آب باره دارای سه عدد پایه و چهار دهانه و روی این آب باره یک جوی آب که با ملات ماسه سیمان است و روی این آب باره یک جوی آب که با ملات ماسه سیمان و به عرض ۰.۴ متر ساختهشده و شیب روی آب باره ۲ درصد است.
پل آب رو همچنان در حال سرویسدهی است و آب قنات را از یکطرف رودخانه به طرف دیگر انتقال میدهد.
پل آبراه خرانق، جزء معدود پل هایی است در جهان که کاربری آن برای عبور انسانها نیست، بلکه جهت عبور آب از یک ساحل رودخانه به ساحل دیگر آن احداث گردیده است.
