آسیابهای آبی دزفول، موزهای تاریخی در کنار رودخانه است که جایگاه یادبود یک واقعه مهم را دارد. به نگاه دوستانه، فضای آرام و باصفایی دارد و بازدیدکنندگان از سادگی و زیبایی سازههای تاریخی لذت میبرند. محیط موزه، فضاهای آموزشی و نمایشگاهی را به هم پیوند میدهد و هرکس میتواند با تاریخ محلی و ریشههای این منطقه ارتباطی صمیمانه پیدا کند.
آسیابهای آبی دزفول، که بهعنوان «موزه آب» هم شناخته میشوند، یه جاییه که با مهندسی هیدرولیک ساسانیان (حدود ۱۷۰۰ سال پیش) ساخته شده و هنوز هم در کنار رود دز میچرخن؛ بازدیدکنندهها مثل «آدم از دیدنش سیر نمی شه» میگن، چون این سازههای پل‑بند با طراحی شبیه کشتی، آب رو بهصورت فشار بالا هد
HESAM ASHOORI
۵ ماه قبل
۵
آسیابهای آبی دزفول که با عنوان «موزه آب» نیز شناخته میشوند، مجموعهای شگفتانگیز از مهندسی هیدرولیک باستان هستند که قدمت اولیه آنها به حدود ۱۷۰۰ سال پیش (دوران ساسانیان) بازمیگردد. این سازهها که در عرض رودخانه خروشان دز بنا شدهاند، تا همین چند دهه پیش (حدود سال ۱۳۴۷) برای آرد کردن گندم فعال بودهاند.
در ادامه، با این شاهکار مهندسی و معماری بیشتر آشنا میشویم:
۱. ساختار و مهندسی (سد - آسیاب)
این سازهها در واقع «پل-بند» یا «دَمبِرِج» بودهاند؛ یعنی ترکیبی از سد و آسیاب:
هدایت آب: نحوه قرارگیری آسیابها در عرض رودخانه به شکلی بود که مانند یک سد، سطح آب را بالا میآوردند تا آب با فشار کافی به سمت تنورههای آسیاب هدایت شود.
فرم کشتیمانند: پایهها و بدنه آسیابها حالتی آیرودینامیک و شبیه به سینه کشتی دارند. این طراحی هوشمندانه باعث میشود فشار آب در مواقع طغیان رودخانه شکسته شود و به بدنه سازه آسیب نرسد.
تقارن و ارتفاع: اتاقکهای این آسیابها که حدود ۴ متر ارتفاع دارند، با تقارنی خیرهکننده در کنار هم چیده شدهاند.
۲. مصالح ماندگار
با توجه به اینکه این سازهها همواره در معرض جریان شدید آب بودهاند، از مستحکمترین مصالح باستانی در آنها استفاده شده است:
قلوهسنگ رودخانهای و آجر: بدنه اصلی را تشکیل میدهند.
ملات ساروج: نوعی ملات سنتی ضدآب (ترکیبی از آهک، خاکستر، لوئی و...) که با گذشت زمان و در مجاورت آب، سختتر از بتن میشود.
ملات گچ و خاکستر: در پایههای ردیفی آسیابها برای انعطافپذیری و استحکام همزمان به کار رفته است.
۳. پراکندگی در رودخانه دز
آسیابهای باقیمانده (حدود ۲۰ حلقه از ۶۰ حلقه اولیه) در سه بخش اصلی رودخانه قرار دارند:
بخش اول: در نزدیکی سد تنظیمی و جنوب تفریحگاه ساحلی «علیکله».
بخش دوم: در زیر پل جدید (پل دوم) دزفول.
بخش سوم: در مجاورت پل باستانی (پل قدیم) دزفول که قدیمیترین بخش مجموعه محسوب میشود.
۴. فرهنگ و القاب محلی
در فرهنگ دزفول، به مالک و گرداننده آسیاب «لُوینه» میگفتند. این شغل یکی از حیاتیترین مشاغل اقتصادی شهر بوده و دزفول را به قطب تولید آرد در منطقه تبدیل کرده بود. جالب است بدانید آخرین آسیابان دزفول، «سلطانعلی علیزاده»، اخیراً در سال ۱۴۰۳ در سن ۹۰ سالگی درگذشت.
یک واقعیت جهانی: رومن گیرشمن، باستانشناس مشهور، این مجموعه را یکی از قدیمیترین سیستمهای آبیاری و بهرهبرداری از انرژی آب در جهان معرفی کرده است. امروزه بخشی از این آسیابها بازسازی شده و به عنوان سفرهخانه و موزه آب، فضایی رویایی را برای شبگردی در کنار رود دز فراهم کردهاند.
