حوض انباری و مسجد سیدی یک مجموعه جاذبههای گردشگری در منطقه فردوس است که ترکیبی از فضای تاریخی و عبادتگاهی را در کنار هم ارائه می‌دهد. بازدیدکنندگان می‌توانند از فضای مسجد و محوطه باز حیاط بهره‌مند شوند و در کنار بازدید از آرامگاه یا گودال‌های تاریخی، لحظاتی آرام را تجربه کنند. دسترسی به این جاذبه از طریق مسیرهای روستایی یا شهری در خراسان جنوبی امکان‌پذیر است و با وسیله نقلیه شخصی یا محمولات عمومی قابل دسترسی است. فضا دارای معماری سنتی و حس تاریخی است که تجربه بازدید را ساده و قابل‌درک می‌کند. نکته متمایز اینکه ترکیب حوض، انبار و مسجد با عنوانی واحد، نشان‌دهنده ترکیب مناظر و فضاهای قدیمی در یک نقطه است.
اگر به شهر تاریخی فردوس (تون قدیم) سفر کنی، در جنوب شرقی شهر و در میان بافت تاریخی، با مجموعه‌ای روبرو می‌شوی که پیوند عمیقِ مذهب و نیاز به آب در کویر را به زیبایی نشان می‌دهد: مجموعه حوض‌انبار و مسجد سیدی. این بنا که متعلق به دوره صفویه است، یکی از معدود یادگارهای باقی‌مانده از شهر باستانی «تون» است که از زلزله‌ی سهمگین سال ۱۳۴۷ جان سالم به در برده است.
من وقتی به ساختار این مجموعه نگاه می‌کنم، بیش از هر چیز مهندسیِ اجتماعیِ آن زمان نظرم را جلب می‌کند. حسی که در اینجا به آدم دست می‌دهد، حسِ حضور در پناهگاهی است که هم روح را با نماز و هم جسم را با آب خنکِ قنات جانی دوباره می‌بخشد.
معماری و ویژگی‌های بنا
مسجد سیدی: این مسجد بر خلاف مساجد جامع، فضایی کوچک و صمیمی دارد. ایوانِ بلند و شبستانِ ستون‌دار آن با آجرهایِ ختایی فرش شده و سقف‌های گنبدی‌اش به گونه‌ای طراحی شده که حتی در ظهرِ گرم تابستان، فضای داخلی را خنک نگه می‌دارد. من در بررسی‌ها متوجه شدم که این مسجد کتیبه‌ای داشته که نام بانی یا تعمیرکننده‌ی آن را ذکر می‌کرده است.
حوض‌انبار (آب‌انبار): این بخش که چسبیده به مسجد است، یکی از حیاتی‌ترین اجزای مجموعه بوده است. آب‌انبار دارای یک مخزن استوانه‌ای بزرگ در دل زمین و یک سقف گنبدی است که با بادگیرهای کوچکی احاطه شده تا آب را خنک و سالم نگه دارد. پلکان‌های سنگی و بلندی که به پاشیر (محل برداشت آب) منتهی می‌شوند، تو را به عمق خنکای زمین می‌برند.
داستان‌ها و باورهای محلی
در میانِ مردم قدیم فردوس، درباره‌ی این مجموعه روایت‌هایِ شیرینی وجود دارد:
بانیِ خیر: نام «سیدی» به احتمال زیاد به یکی از ساداتِ بزرگ و خیرخواه شهر تون برمی‌گردد که این بنا را برای رفاه زائران و مجاوران ساخته است. محلی‌ها می‌گویند او چنان نیتِ پاکی داشته که می‌خواست هر کس برای نماز به مسجد می‌آید، بدون دغدغه‌ی آب، وضو بگیرد و با آبی که از قناتِ بلده می‌آمده، کامش را شیرین کند.
معجزه‌ی ماندگاری: بعد از زلزله‌ی ویرانگرِ ۴۷ که بخشِ اعظمِ شهرِ قدیمیِ تون را با خاک یکسان کرد، باقی ماندنِ بخش‌هایی از مسجد و حوض‌انبارِ سیدی در نظرِ محلی‌ها یک «نشانه» بود. آن‌ها می‌گفتند برکتِ قدم‌هایِ نمازگزاران و قداستِ آب، باعث شده که این دیوارها در برابرِ لرزشِ زمین تاب بیاورند تا یادگارِ شهرِ اجدادی‌شان باقی بماند.
اطلاعات برای بازدید
موقعیت: فردوس، جنوب شرقی بافت قدیم شهر تون (نزدیک به محله سادات).
بهترین زمان بازدید: عصرها، وقتی نور مایل خورشید بر آجرهای کهنه‌ی مسجد می‌تابد و سکوتِ محله‌ی تاریخی، تو را به سفری در قرن‌ها پیش می‌برد.
در نزدیکی: پیشنهاد می‌کنم بعد از اینجا، حتماً سری به مسجد جامع تون و مدرسه‌ی علیا بزنی که شاهکارهای معماری فردوس هستند.
با اینکه شبستان مسجد موکت و فرش داشت و به نظر هنوز استفاده میشد، اما بنا کلا رها شده بود و هیچ کس نبود آب انبار بزرگی داره که اون هم متروک شده، محراب داخل ایوان گچبری های زیبای دارد
