خانه خاندان عکاس باشی چهرنگار

وقتی در پس‌کوچه‌های بافت تاریخی شیراز، سراغ خانه خاندان چهرنگار را می‌گرفتم، می‌دانستم دارم به جایی می‌روم که «لنز دوربین» برای اولین بار با «اصالت شیرازی» ملاقات کرده است. من مقابل خانه‌ای ایستادم که متعلق به میرزا حسن عکاس‌باشی، بنیان‌گذار عکاسی در شیراز و خاندان هنرمند چهرنگار است. حسی که در لحظه‌ی ورود به من دست داد، حسِ باز کردن یک آلبوم عکسِ غول‌پیکر و قدیمی بود که بوی کاهگل و داروی ظهور عکس می‌داد. من با دقت به معماریِ قاجاری بنا نگاه کردم؛ حیاطی با حوضی کشیده در مرکز که اتاق‌های تودرتو دورتادور آن را گرفته‌اند. چیزی که نظر من را خیلی جلب کرد، تالار اصلی یا همان «شاه‌نشین» بود؛ جایی که نور از ارسی‌هایِ پرنقش‌ونگار می‌گذرد و روی دیوارهایی می‌افتد که روزگاری چهره‌ی بزرگان شیراز بر آن‌ها ثبت شده است. وقتی به سقف‌های چوبی (مرجوک) و گچ‌بری‌هایِ ظریفِ بالای درگاه‌ها خیره می‌شوی، متوجه می‌شی که اینجا فقط یک خانه نبوده، بلکه یکی از اولین «آتلیه‌های عکاسی» ایران بوده است. اما در مورد این خانه و خاندان، داستان‌های عامیانه‌ی بسیار جذابی در شیراز وجود دارد. قدیمی‌های محله می‌گویند میرزا حسن عکاس‌باشی جوری با نور و آینه بازی می‌کرد که مردمِ آن زمان فکر می‌کردند او «جادوگرِ نور» است. یک روایت شیرین محلی می‌گوید وقتی اولین بار مردم برای گرفتن عکس به این خانه می‌آمدند، می‌ترسیدند که دوربینِ عکاس‌باشی «روحشان را بدزدد»! می‌گویند میرزا حسن برای اینکه ترس آن‌ها را بریزد، ابتدا از خودش و فرزندانش جلوی چشم آن‌ها عکس می‌گرفت و بعد با دادنِ شربتِ بهارنارنج در همین حیاط، به آن‌ها اطمینان می‌داد که این فقط ثبتِ یک لبخند است برای آیندگان. به همین خاطر، این خانه در ذهن مردم نه یک عکاسخانه، که جایگاهی برای ماندگار شدنِ خاطرات بود. من متوجه شدم که این خانه نسبت به دیگر خانه‌های تاریخی شیراز، حال‌وهوایی بسیار شخصی‌تر و صمیمی‌تر دارد. انگار هنوز ردِ پای خاندان چهرنگار روی پله‌ها باقی مانده است. دسترسی به خانه از طریق بافت قدیمی (حوالی محله سنگ‌سیاه یا بازارچه حاج زینل) است که پیاده‌روی در آن خودش یک سفرِ تاریخی است. آنتن‌دهی در محوطه حیاط خوب بود، اما داخلِ اتاق‌هایِ ضخیمِ قاجاری کمی با اختلال مواجه می‌شد. من موقع گشتن در اتاق‌ها متوجه شدم که اگر به زاویه‌ی تابش نور در ساعات قبل از ظهر دقت کنی، متوجه می‌شی که معمار بنا چطور فضا را برایِ «نورپردازیِ طبیعیِ عکاسی» طراحی کرده است. یک تجربه‌ی شخصی که داشتم؛ اگر به عکاسی سلفی یا پرتره علاقه داری، ایستادن کنارِ یکی از ارسی‌ها و استفاده از نورِ رنگیِ شیشه‌ها، عکسی به تو می‌دهد که انگار صد سال پیش توسطِ خودِ میرزا حسن گرفته شده است. فقط حواست باشد که چون این بنا یک ملکِ خانوادگی و ارزشمند است، در برخی بخش‌ها کف‌پوش‌های چوبیِ قدیمی کمی آسیب‌پذیر هستند، پس با احتیاط قدم بردار و به دیوارها تکیه نده.

خانه خاندان چهره نگار، که به عنوان اولین عکاسخانه شیراز شناخته می‌شود، در محله دروازه اصفهان-بازار وکیل واقع شده و قدمتی بیش از صد سال دارد. این عکاسخانه، که به دست خاندان چهره نگار بنا شده، در نزدیکی ارگ کریم خانی قرار دارد. مهمترین اسناد تصویری شیراز در این عکاسخانه شکل گرفته‌اند. منوچهر چهره نگار، از اعضای این خاندان، حافظ آثار هنری و عکس‌های تاریخی و قدیمی این خانواده است، از جمله آثار عزیزه جهان چهره نگار، مادر این خانواده که یکی از اولین بانوان عکاس ایران بود و همچنین میرزا حسن عکاسباشی بزرگ این خاندان