HESAM ASHOORI
۶ ماه قبل
«نسا» (Nusaý) که در ۱۸ کیلومتری غرب عشقآباد (ترکمنستان امروزی) قرار دارد، یکی از مهمترین و نخستین پایتختهای امپراتوری اشکانیان است. این شهر که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، پیوندی عمیق با تاریخ ایران باستان دارد و نمادی از قدرتگیری پارتیان در برابر سلوکیان است. نسا به دو بخش اصلی تقسیم میشود: نسای قدیم (ارگ سلطنتی) و نسای جدید (شهر عامهنشین). در ادامه، لایههای باستانی این شهر باشکوه را واکاوی میکنیم: ۱. نسای قدیم (میتریداتکِرت)؛ دژِ پادشاهان نسای قدیم یک مجتمع ذوزنقهای شکل است که بر فراز یک تپهی مصنوعی بنا شده و در واقع اقامتگاه اختصاصی و کانون آیینی پادشاهان اشکانی بوده است. تالار ستوندار: یکی از شاخصترین بناهای این بخش، تالار مربعی بزرگی است که با ستونهای عظیم و تزیینات گچی آراسته شده بود. این مکان احتمالاً برای مراسمهای رسمی و مذهبی استفاده میشده است. بنای دایرهای: سازهای منحصربهفرد که برخی باستانشناسان آن را یک معبد یا آرامگاه برای پادشاهان نخستین اشکانی میدانند. معماری این بنا تلاقی نبوغ پارتی با تأثیرات هلنیستی (یونانی) است. ۲. گنجینههای کشفشده؛ ریتونهای عاجی مهمترین کشف باستانشناسی در نسا، مجموعهای از ریتونهای (تُکهای) عاجی است که با ظرافت خیرهکنندهای تراشیده شدهاند. این ظروف که برای نوشیدن شراب در مراسمهای آیینی به کار میرفتند، با نقوش اساطیری یونانی و ایرانی تزیین شدهاند و نشاندهنده تداوم هنرِ تلفیقی در قلمرو اشکانی هستند. علاوه بر این، هزاران «اوستراکا» (سفالنوشته) به زبان پارتی در نسا یافت شده که اطلاعات ارزشمندی درباره اقتصاد، انبارداری غلات و مالیاتهای آن زمان به دست میدهد. ۳. نسای جدید؛ نبضِ زندگی شهری نسای جدید که توسط دیوارهای ضخیم و برجهای دفاعی احاطه شده بود، محل سکونت مردم عادی، بازرگانان و صنعتگران بود. این بخش نشاندهنده ساختار طبقاتی جامعه اشکانی و نقش نسا به عنوان یک مرکز تجاری در مسیرهای نخستین جاده ابریشم است. ویرانههای خانهها، کارگاهها و سیستمهای مدیریت آب در این بخش، گویای پیشرفت مهندسیِ شهری در قرن سوم پیش از میلاد است. ۴. اهمیت تاریخی؛ خاستگاهِ امپراتوری نسا به عنوان «نخستین پایتخت اشکانیان»، جایی است که ارشک اول، بنیانگذار سلسله، قدرت خود را تثبیت کرد. این شهر نماد خیزشِ عنصرِ ایرانی در برابر میراثِ اسکندر مقدونی است. اگرچه بعدها پایتخت اشکانیان به صددروازه (دامغان) و سپس تیسفون منتقل شد، اما نسا تا پایان دوران اشکانی اهمیتِ مذهبی و نمادین خود را حفظ کرد و به عنوان مدفن بسیاری از شاهان این سلسله باقی ماند. نسا، یادآورِ شکوهِ دودمانی است که بیش از ۴۷۰ سال بر شرق و غرب حکومت کرد و مرزهایِ فرهنگیِ جدیدی را میانِ دنیایِ باستان ترسیم نمود.