شهر سوخته موزه تاریخی است که گنجینه‌ای از دوره باستان را به نمایش می‌گذارد. بازدیدکنندگان با گراویتی از تاریخ ایران باستان آشنا می‌شوند و فضای معنوی و آرام نشان می‌دهد. این مکان برای علاقه‌مندان به تاریخ، دانشجویان و خانواده‌هایی که دوست دارند از نزدیک با تمدن‌های کهن آشنا شوند، گزینه‌ای عالی است و جو دوستانه‌ای در کنار آثار پیدا میشود.
شهر سوخته سیستان (به سیستانی: شَرِ سُخْتَه) نام بقایای دولت‌شهر باستانی ایران‌زمین واقع در شهرستان هامون است. شهر مزبور بر روی آبرفت‌های مصب رودخانۀ هیرمند به دریاچۀ هامون و زمانی در ساحل آن رودخانه بنا شده بود.[۱][۲] [۳][۴] به تشخیص بسیاری از محققان، دورهٔ بنای این شهر بزرگ با دورۀ برنز و تمدن جیرفت هم‌زمان است، اما عزت‌الله نگهبان شهر سوخته را جزو آثار ایلامی برمی‌شمارد.[۵] عبدالمجید ارفعی در این باره گفته است که نمی‌داند گِل‌نوشته‌های نیاایلامی (Proto-Elamite) در شهر سوخته پیدا میشود یا خیر، اما در این صورت باید فهمید که آیا اینها از جنوب غربی ایران به آنجا رفته یا واقعاً آنجا یک مکتب نوشتن پروتو ایلامی بوده‌است. این را شاید حفاری‌ها بهتر مشخص کنند.
هفدهمین اثر ثبت شده ایران در میراث جهانی یونسکو , پایه گذاری این دولت شهر باستانی ایران زمین به 3200 سال پیش از میلاد بازمیگردد و با برخورداری از قدمت ۵۰۰۰ ساله هم‌اکنون به‌عنوان یکی از پیشرفته‌ترین شهرهای باستانی دنیا شناخته میشود. برخلاف آنچه از نامگذاری این تمدن برداشت میشود , در این شهر آتش سوزی رخ نداده و حتی شواهدی هم بر وجد جنگ افزار در آن شافت نشده است. شهر سوخته یک تمدن وابسه به صنعت بوده و در آن کوره های بسیاری قعال بوده اند که خاکستر آنها پیرامون مناطق مسکونی تل انبار میشده و باستان شناسان وقتی مشاهده کردند سطح وسیعی از خاکستر وجود دارد نخستین لقبی که به این محوطه دادند , شهر سوخته بود.
کشف اشیایی همچون زیورآلاتی از طلا و لاجورد , ظروف سفالی و سنگی , معرق کاری و چندین نوع بافت پارچه تک رنگ و چند رنگ , قلاب و تور ماهیگیری نشان از وجود چندین نوع صنعت به ویژه صنعت پیشرفته نساجی در اینجاست.
افزون بر اینها میتوان به کشفیات شگفت انگیزی همچون چشم مصنوعی , تخته بازی , نخستین طرح انیمیشنی جهان و جمجمه ای که مورد جراحی مغز گرفته شده اشاره کرد. (در برخی از تصاویر این پست توضیح کاملتری در این موارد آورده ام)
امروزه با توجه به گذشت پنج هزاره و همچنین بیابانی شدن منطقه به سبب خشک شدن رودخانه هیرمند و دریاچه هامون شاید چیز چندان جذابی برای دیدن وجود نداشت ولی زمانی که از تاریخ غنی و تمدن پیشرفت پنج هزار ساله آن خبر داشته باشید قدم زدن در آن حس جالب و خوشایندی دارد, برای ما که چنین بود....
اینکه موزه و شهر سوخته از هم جدا بودند خوب نبود
هیچ راهنمایی نبود با شما به قسمت های مختلف بیاد و چیزی رو بهتون‌نشون بده یا توضیحی بده فقط تابلوها که توضیحات معمولی داشتند
خودتون خیلی از سازه هایی که میدیدین چیزی نمی‌فهمیدین
با اینکه ثبت جهانی بود خیلی مهجور بود
حتی یه راهنمای صوتی هم‌نداشت
وقتی در جاده‌ی زابل به زاهدان، به تپه‌های رملی و خشکِ سیستان خیره می‌شوی، با شهری روبرو می‌بوسی که ۵۰۰۰ سال پیش، پیشرفته‌ترین کلان‌شهرِ جهان بود: شهر سوخته. این محوطه که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، متعلق به عصر مفرغ است. برخلاف نامش، این شهر در جنگ نسوخته است؛ بلکه نامی است که بعدها به دلیل لایه‌های خاکسترِ ناشی از فعالیت‌هایِ صنعتیِ آن دوران، بر روی آن گذاشته شد.
بگذار از شگفتی‌هایی بگویم که در این شهر پیدا شده و مرزهایِ تصورِ ما را از انسانِ باستان جابجا کرده است:
۱. روایتِ «چشمِ مصنوعی»؛ اعجازِ پزشکیِ باستان
در یکی از گورهای شهر سوخته، اسکلت زنی پیدا شد که در چشم چپش شیئی کروی و سیاه‌رنگ قرار داشت.
داستانِ کشف: این قدیمی‌ترین چشم مصنوعی جهان است (حدود ۴۸۰۰ سال پیش). محققان متوجه شدند که روی این چشم، ظریف‌ترین رگ‌های خونی با مفتول‌های طلایی (نازک‌تر از موی انسان) طراحی شده است.
روایت محلی: مردم سیستان می‌گویند این زن یک «کاهنه» یا شاهزاده بوده که با این چشمِ درخشان، آینده را می‌دیده است. این چشم چنان با دقت ساخته شده بود که حتی پلکِ زن را در طول سالیانِ زندگی‌اش تحریک نکرده بود.
۲. اسطوره‌یِ «جمجمه‌یِ جراحی‌شده»
یکی دیگر از کشفیات تکان‌دهنده، جمجمه‌ی دختربچه‌ای است که آثار جراحیِ مغز بر روی آن دیده میشود.
واقعیتِ باستانی: پزشکان شهر سوخته برای درمان بیماری (احتمالاً هیدروسفالی)، بخشی از استخوان جمجمه را برداشتند. جالب اینجاست که بافت استخوانی نشان می‌دهد دختربچه بعد از این عملِ سنگین، مدتی به زندگی ادامه داده است. این یعنی ۵۰۰۰ سال پیش در سیستان، جراحانی حضور داشتند که هندسه‌ی مغز را می‌شناختند.
۳. اولین «انیمیشن» جهان
در شهر سوخته، جامی سفالین پیدا شد که بر روی آن نقش یک بز در حال حرکت به سمت یک درخت دیده میشود.
داستانِ حرکت: وقتی این جام را می‌چرخانید، به دلیل تکرارِ هوشمندانه‌ی تصاویر در زوایای مختلف، به نظر می‌رسد که بز در حال دویدن و پریدن روی شاخه‌ی درخت است. این جام، نخستین تلاشِ بشر برای خلق «تصویر متحرک» یا انیمیشن است.
۴. روایتِ «صلحِ ۵۰۰۰ ساله»
یکی از عجیب‌ترین نکات درباره شهر سوخته، نبودِ اسلحه است.
داستانِ صلح: در تمامِ کاوش‌های این شهر عظیم، هیچ نوع ابزار جنگی، شمشیر، سپر یا دژ نظامی پیدا نشده است. این یعنی مردم شهر سوخته صدها سال در اوج ثروت و دانش، در صلح مطلق با همسایگانشان زندگی می‌کردند. آنها به جای جنگ، وقتشان را صرفِ جواهرسازی، بافندگی و مهندسیِ شبکه فاضلاب (که در آن زمان بی‌نظیر بود) می‌کردند.
۵. معماریِ «مدیریتِ آب» و قهرِ طبیعت
شهر سوخته به دلیل تغییر مسیر رودخانه هیرمند و خشک شدنِ تدریجیِ اکوسیستم، متروک شد.
روایتِ محلی: پیران سیستان می‌گویند شهر سوخته «عروسِ هیرمند» بود. وقتی رودخانه راهش را کج کرد، عروسِ شهر از غصه پیر شد و زیر خاک رفت. آنها معتقدند خاکستری که امروز روی شهر است، بقایایِ آتش‌هایی است که مردم در آخرین شب‌های حضورشان روشن کردند تا شاید راهِ گمشده‌ی آب را دوباره پیدا کنند.
قدم زدن روی تپه‌های شهر سوخته، حسی از حقارت در برابر عظمت تاریخ و در عین حال افتخار به نبوغِ نیاکانمان را به آدم می‌دهد.
