بنای هارونیه

بنای تاریخی هارونیه در مشهد،تنها اثر برجای‌مانده از شهر کهن توس است. اگرچه نام اصلی و کاربری دقیق آن (آرامگاه، خانقاه یا مسجد) هنوز در هاله‌ای از رمز و راز است، اما بسیاری آن را با نام "آرامگاه امام محمد غزالی"، فیلسوف و عارف بزرگ می‌شناسند. گنبد دو پوسته و نمای هشت ضلعی این بنا معماریش رو بسیار خاص میکنه

بنا به خوبی مرمت شده محوطه سازی خوب و ابرومندی هم پیرامونش انجام شده برای بازدید از این بنا تاریخی ارزشمند باید بلیط تهیه کنید بنای مشهور به هارونیه در اصل خانقاه یا آرامگاهی متعلق به اوایل قرن هشتم هجری (۱۴ میلادی) است. این بنا که بعد از واقعه حمله مغول ساخته شده هیچ ارتباطی با خلیفه هارون الرشید و بقعه و زندان وی ندارد. چرا که اگر پیش از حمله مغول ساخته میشد مانند دیگر بناهای این شهر از جمله مسجد و مدرسه مقابل آن ویران میگردید. نام هارونیه از اوایل سده ۱۴ خورشیدی ( هم زمان با بنای کنونی آرامگاه فردوسی) بر این بنا نهاده شده و اساس علمی ندارد. مقر و مرکز خلافت هارون الرشید شهر بغداد بوده و تنها در سال ۱۹۳ هجری جهت سرکوب شورش ها به خراسان سفر کرده و در شهر نوقان توس (محل شهر کنونی مشهد) در گذشته و در کاخ و باغ حمید بن قحطبه (والی پیشین خراسان) مدفون شده است. آنگاه پسرش مامون برای وی بقعه ای ساخته که حضرت رضا هم پس از شهدات در همان بقعه دفن شده است. بنابراین بقعه هارونی در اصل همان بقعه امام رضا بوده که ضریح امام هشتم شیعیان در قسمت غربی آن قرار گرفته است. احتمالا به سبب اینکه نام توس پس از نوقان به تابران داده شده این بنا هم به سهو بقعه هارونی یا هارونیه خوانده شده است.

گنبد هارونیه توس در مجاورت آرامگاه فردوسی و تو بلوار فردوسی، انتهای بلوار توس قرار داره. این بنای آجری و مکعب‌شکل با گنبد دوپوش، مربوط به دوره سلجوقی یا ایلخانی هست. کاربری دقیقش مشخص نیست؛ بعضی می‌گن مسجد، بعضی می‌گن خانقاه یا آرامگاه. معماری ساده و باشکوهی داره با طاق‌نماها و کتیبه‌های آجری. اگه به توس سفر کردید، حتماً از این بنای اسرارآمیز هم دیدن کنید.

یه بنای زیبای تاریخی که ربطی به هارون و مامون که امام رضا رو به شهادت رسوند نداره. متروک و رها شده است و صد حیف که هیچ توجهی بهش نمیشه. اگر رفتید توس حتما یه سر بزنید. یا بود شاعر پر آوازه ایرانی امام محمد غزالی هم اونجاست. کلی سنگ قبر بسیار کهنسال هم هست که خیلی جالبن.

بقعه یا گنبد هارونیه مربوط به سدهٔ ۸ ه‍.ق و کهن‌ترین بنای به جا مانده از شهر توس است و در شهرستان مشهد، بخش مرکزی، دهستان طوس قرار دارد. هارونیه در زمره آثار ثبت‌شده توسط سازمان میراث فرهنگی ایران بوده و در ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شمارهٔ ثبت ۱۷۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این مکان تاریخی در حدود ۶۰۰ متری از آرامگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی قرار گرفته و منحصراً خانقاه یا مقبره‌ای است که در سده هشتم هجری بر روی بناهای کهن شهر تابران بنیاد گردیده‌است. در کنار این بنا سنگ سیاهی به عنوان یادبود امام محمد غزالی از عرفای سده پنجم و ششم هجری دیده می‌شود که برخی آنرا محل دفن او می‌دانند. بر اثر حفاری‌های جدید که صورت گرفته، برخی محل دیگری را، در فاصله کمی با گنبد هارون، محل دفن غزالی می‌دانند.

بعد از بازدید آرامگاه فردوسی،دیدن اینجا هم میتونه جالب باشه. خود بنا جذابه ولی مسئله ای که اینجا هست احساس میکنم به حال خودش رها شده و هیچ نگهبانی داخل بنا نیست و فقط دم در ورودی یک نفر هست ،داخل بنا چندتا سنگ قبر قدیمی به نمایش گذاشته بودن که بچه ها میتونستن به راحتی بهشون دست بزنن و آسیب بزنن.امیدوارم که همه مراقب باشیم به بناهای تاریخی کشورمون آسیب نزنیم.

این بنای تاریخی ربطی به حکومت و زندان هارون الرشید نداره چرا که مرکز حکومت هارون الرشید تو بغداد بود . ( تو تابلو اطلاعات همین مکان هم اشاره کرده بود به این موضوع ) . در جريان كاوش هاي باستان شناسي در 150 متري جنوب غربي هارونيه، یکی از قديمي ترين مساجد خراسان کشف شد. بقاياي اين مسجد با طول 94 و عرض 25 متر به سبك شبستاني ستون دار ساخته شده و احتمالاً متعلق به اواسط سده پنجم هجري است و بخشی از آن در سمت جنوب شرقی در دوران ایلخانی تبدیل به مدرسه شده است. امروزه اين مكان به صورت يك سايت موزه باستان شناسي مورد بازديد باستان شناسان و علاقمندان قرار مي گيرد.

این بنا متعلق به دوره ی مغوله و ارتباطی با هارون الرشید نداره (وگرنه مثل باقی شهر باستانی توس توسط مغول ویران میشد). معماری جالبی داره، به نظر میرسه خانقاه بوده.

بنای هارونیه، تنها اثر بر جای مانده از شهر باستانی تابران توس، همچون معمایی آجری در دشت طوس ایستاده است. این بنا که با ابهت و سادگیِ خیره‌کننده‌اش هر بیننده‌ای را مجذوب می‌کند، فاقد هرگونه تزیینات کاشی‌کاری است و همین موضوع، تمرکز را بر روی هندسه و نبوغِ آجرچینیِ آن جلب می‌کند. در ادامه، لایه‌های هویتی این بنایِ پررمزوراز را واکاوی می‌کنیم: ۱. معماری؛ شکوهِ مکعب و گنبد ساختارِ بنا یادآورِ سبکِ معماریِ «خراسانی» در قرن هشتم هجری است. یک چهارگوشِ عظیم که گنبدی دوپوش بر فراز آن قرار گرفته و ایوانی بلند که ورودیِ باصلابتِ آن را تعریف می‌کند. ضخامتِ دیوارهای هارونیه در برخی نقاط به حدود ۶ متر می‌رسد؛ این ویژگی نه تنها جنبه‌یِ استحکامی داشته، بلکه به عنوان یک عایقِ حرارتیِ قدرتمند در اقلیمِ متغیرِ طوس عمل می‌کرده است. فضایِ داخلیِ وسیع و طاق‌نماهایِ جناغی، حسی از ابدیت و سکوت را به بیننده القا می‌کنند که ویژگیِ بارزِ ابنیه‌یِ عرفانی و مذهبیِ آن دوران است. ۲. معمایِ نام و کاربری؛ هارون یا غزالی؟ نام «هارونیه» با نام هارون‌الرشید (خلیفه عباسی) گره خورده است، اما واقعیتِ تاریخی و باستان‌شناسی، این انتساب را رد می‌کند. از نظرِ سبک‌شناسی، این بنا سده‌ها پس از هارون ساخته شده است. فرضیاتِ جدی‌تر، این مکان را یک خانقاه یا مدرسه‌ای برای تدریس علوم عرفانی می‌دانند. برخی حتی معتقدند اینجا محلِ تدریس یا مزارِ یادبود امام محمد غزالی، اندیشمندِ بزرگِ توس است. این ابهام در کاربری، هارونیه را به یکی از بحث‌برانگیزترین ابنیه‌یِ تاریخیِ خراسان تبدیل کرده است. ۳. تقابلِ آجر و نور در هارونیه، آجر تنها یک مصالح ساختمانی نیست، بلکه ابزارِ خلقِ زیبایی است. بازیِ نور و سایه بر روی بدنه آجریِ بنا در ساعات مختلف روز، بافت‌های متفاوتی ایجاد می‌کند. فقدانِ رنگ و کاشی، نوعی «فروتنیِ معمارانه» را به نمایش می‌گذارد که با روحِ فضاهایِ صوفیانه و خانقاهیِ سده‌های هفتم و هشتم هجری همخوانی کامل دارد. محرابِ ساده و در عین حال باشکوهِ داخلِ بنا، گواهی بر تمرکزِ طراح بر روی معنا به جای تزییناتِ ظاهری است. ۴. پایداری در میانِ ویرانه‌ها هارونیه یکی از معدود بناهایی است که از حملاتِ ویرانگرِ مغول و تیمور به شهرِ توس، جانِ سالم به در برده است (یا بر روی ویرانه‌هایِ پس از آن ساخته شده است). ایستادگیِ این بنا در دشتی که روزگاری پایتختِ فرهنگیِ شرق بود و اکنون تنها تپه‌هایی خاکی از آن باقی مانده، آن را به نمادی از «بقایِ دانش و فرهنگ» در برابرِ یورش‌هایِ نظامی تبدیل کرده است. بنای هارونیه، قطعه‌ای ناتمام از موسیقیِ آجرها در قلبِ تاریخِ طوس است که هنوز رازِ اصلیِ خود را بازگو نکرده است.

حضور در بنای هارونیه برای من حسی شبیه به حضور در زندان اسکندر یزد را دارد. حسی عجیب و گیرا که با یک گذر سریع نمی‌توان به آن دست یافت. باید آرام در مجموعه گام برداشت و کاوید و آن را حس کرد. بنای هارونیه زیبایی خاص و البته عظمت قابل توجهی دارد، به ویژه وقتی بدانید این بنا حدود هفت قرن پیش ساخته شده و به خوبی از پس حوادث روزگار به ما رسیده است و باید برای آیندگان نگه داریم. کف سازی سال های اخیر به نظم آن کمک کرده اما به وضعیت داخلی بنا رسیدگی درستی نمی‌شود و متاسفانه برخی از مردم تخریب زیادی انجام داده‌اند و کاش حفاظت و مرمت صحیح‌تری انجام می‌شد. تماشای معماری به‌جا مانده در دیوارها و سقف‌ها بسیار لذت‌بخش است. در کنار بنا سنگ‌هایی تاریخی با نظم خاصی قرار گرفته و تماشایی است. هم‌چنین مسجد مدرسه‌ی تابران هم در گوشه‌ی محوطه‌ی هارونیه وجود دارد که در دست پژوهش هست و فقط امکان بازدید از دور وجود دارد اما مطالعه‌ی تابلوهای راهنما آموزنده است.

بنای هارونیه خیلی ها فکر میکنن اینجا محل دفن هارون الرشید خلیفه عباسی بوده ولی همه میدونیم اینطور نیست و در واقع قبر هارون الرشید در مشهد قرار داره دقیقا در بالای سر قبر امام هشتم شیعیان و درکنار هم دفن شده اند هارون الرشید بعد از مرگ‌در مشهد به خاک سپرده شد و بعدها در همین محل که زیارتگاه شیعیان میباشد امام هشتم نیز در کنار این خلیفه عباسی دفن شد 🙏🏻 هارونیه در ۲۵ کیلومتری شمال غربی مشهد قرار دارد و یکی از قدیمی ترین آثار شهر توس است که در ابتدای شهرک تاریخی توس و در نزدیکی آرامگاه فردوسی قرار گرفته است. خیلی از کارشناسان این بنای بزرگ را آتشکده یا زندان یا نقارخانه مامونیه بوده ، کاربری اصلی بنا به طور دقیق مشخص نشده🙏🏻 بنای هارونیه خیلی ها فکر میکنن اینجا محل دفن هارون الرشید خلیفه عباسی بوده ولی همه میدونیم اینطور نیست و در واقع قبر هارون الرشید در مشهد قرار داره دقیقا در بالای سر قبر امام هشتم شیعیان و درکنار هم دفن شده اند هارون الرشید بعد از مرگ‌در مشهد به خاک سپرده شد و بعدها در همین محل که زیارتگاه شیعیان میباشد امام هشتم نیز در کنار این خلیفه عباسی دفن شد 🙏🏻 هارونیه در ۲۵ کیلومتری شمال غربی مشهد قرار دارد و یکی از قدیمی ترین آثار شهر توس است که در ابتدای شهرک تاریخی توس و در نزدیکی آرامگاه فردوسی قرار گرفته است. خیلی از کارشناسان این بنای بزرگ را آتشکده یا زندان یا نقارخانه مامونیه بوده ، کاربری اصلی بنا به طور دقیق مشخص نشده🙏🏻

گنبد هارونیه، بنایی آجری و مربعی شکل، تنها اثر به جا مانده از شهر باستانی طوس است. این بنا در ورودی شهر طوس در 25 کیلومتری شمال غربی مشهد قرار دارد. هارونیه احتمال مدرسه یا خانقاهی مربوط به سده ی هشتم و مرتبط با امام محمد غزالی می باشد. سنگ بنای یادبود امام محمد غزالی در این بنای تاریخی گذاشته شده است. معماری خاص این بنای با عظمت، قدرت ایستایی در کف و گنبد، قطر پایه ها و ... باعث شده است که مورد توجه بسیاری از گردشگران قرار گیرد.

بناى هارونيهچشمگیرترین و قدیمی‌ترین اثری است که از طوس به جای مانده است.این بنا تا حدود صد سال پیش ویرانه‌ای بی‌نام بود اما از زمان احداث آرامگاه جدید فردوسی در سال‌های 1308 تا 1313 خورشیدی عوام آن را «زندان هارون‏» یا «بقعه هارونی» نامیدند، حال آن كه نه تنها بنا از لحاظ شكل و نقشه هيچ گونه شباهتى به زندان ندارد، بلكه طبق مستندات تاريخى نیز نمى‏توان هيچ‌گونه ارتباطى بين اين اثر و هارون‏الرشيد، خليفه عباسى يافت؛ چراکه هارون در سال‏193ه‌.ق وفات يافته است در حالى كه اصل بنا را با توجه به شكل معمارى، از دوره ايلخانى (قرن هشتم هجرى) مى‏دانند كه بخش‌هايى در دوره تيمورى به آن افزوده شده است. از طرف ديگر به دليل تشابه سبك معمارى بنا به معمارى رازى-چهارمین و درعین حال کامل‌ترین سبک در شیوه‌های معماری ایران- اين بنا را مربوط به قرن ششم هجرى مى‏دانند. در حفاري‌هايى كه به سال 1354 در اين بنا صورت گرفت، ضمن پيداشدن سفال‌هاى مربوط به دوران سلجوقى، تيمورى و صفوى، جرز بسيار قطورى از سنگ و ملاط ساروج كه يادآور پى‌بناى آتشكده‏هاى ساسانى است، مشاهده شد و آثار به‌دست آمده نشان مي‌دهد كه پى اين بنا سابقه‏اى خيلى پيش از قرن ششم داشته است. بررسى سفرنامه‏ها و نوشته‏هاى جهانگردان و پژوهشگران داخلى و خارجى كه از حدود صد سال پيش تاكنون در نوشته‏هاى خود به اين بنا اشاره كرده‏اند، نشان مي‌دهد كه تنها عوام و مردم بومى بودند كه بنا را نخست نقاره‏خانه و سپس زندان هارون ناميدند و در پي آن نام «گنبد هارون‏» و هارونیه هم بعدها به كار برده شد.

معماری خوبی داره ولی متاسفانه وقتی ما رفتیم راهنمای خاصی وجود نداشت، به همین خاطر علی رغم توضیحات من به چند نفر و توضیحات نوشته شده روی تابلوی راهنمای بیرون هنوز عده زیادی این بنا رو مرتبط با هارون‌الرشید میدونند و فکر میکنند در پایین بنا سردابی وجود داره که امام رضا اونجا زندانی بوده!!!! جالبه که علی رغم این همه خرافه تابلویی هم بالای در سرداب بابت این موضوع نمیذارن، انگار که بدشون نمیاد چنین شایعاتی وجود داشته باشه! در هر حال به نظر فضای بیرونی میتونه تبدیل به یک فضای چند منظوره بشه که باعث رونق محوطه باشه. همینطور مقبره امام‌ محمد غزالی هم رو به روی درب اصلی بنا قابل مشاهده است.

رسیدگی خاصی به این بنای تا یخی نشده ورودی‌ طبقات با آجر و گچ بسته شده و شما فقط در طبقه اول آن می‌توانید تردد کنید در پشت این بنا، سنگ‌هایی که گفته میشه برای قبرهای تاریخی بوده قرار داده شده در ورودی هارونیه سمت چپ آثار بجای مانده ار مسجد یا مدرسه قدیمی دیده میشه که به طور کامل تخریب شده و چند تکیه سنگ بیشتر ازون باقی نمونده

توی مسیر آرامگاه فردوسی یه بنای آجری بزرگ قرار داره که واقعا سادگی و قدمت اش آدم را مبهوت میکنه. حتما بهش سر بزنید. فضا سازی بیرون اش خوب بود ولی انگار رها شده، هیچ چیز توی ساختمان نبود. یه ساختمون خالی، و یه محوطه باستانی که فقط سر پوشیده شده بود. هیچ کسی نبود توضیح بده، هیچ استفاده و کاربری از فضا نشده بود. هیچ روایتی گری اتفاق نیافتاده بود. واقعیت اش همه اینها به دلیل اینه که توریست وجود نداره توی ایران و صنعت شکل نگرفته حول محورش و این همه پتانسیل به هدر رفته

مکانی اسرار امیز.نه کاربردش مشخصه .نه سال ساخت دقیقش.در مورد کاربری این بنا افسانه های زیادی وجود دارد که به چند مورد آنها اشاره خواهیم کردیم، یکی از این افسانه ها مربوط به قرن ها پیش بوده که می گفتند هارون الرشید از این بقعه برای زندانی کردن مجرمان استفاده می کرده است، اما در برخی موارد دیگر گفته شده است که در دوره ی پیش از اسلام این بنا آتشکده بوده است. حتی در کتب دیگری آمده است که این بنا محل شکنجه ی امام موسی کاظم و تعدادی از پیروان وی بوده است. علاوه بر اینها،‌ برخی متون قدیمی هم از این بنا به عنوان نقاره‌خانه و مامونیه نام برده‌اند. اما همانطور که در ابتدا هم گفتیم هیچ کدام از این ها نمی تواند سندی محکم و مستند باشد و تنها افسانه هایی هستند که در مورد این بنا وجود دارد.

روایت های زیادی در مورد این مکان هست اما بین افسانه ها مشهورترینش به نظر میرسه این باشه که این جا آرامگاه امام محمد غزالی بوده و یکی از وزرای دوره ی عباسی شاید یکی از وزرای هارون الرشید به احترام امام محمد غزالی خانقاهی در این مکان ساخته حالت پنجره ها و سقف قوسی بلند دو زاویه ی خلوت در دو گوشه ی بنا فضای بسیار خاصی رو ایجاد کردن به شکلی که آدمی که اهل مراقبه نیست هم دوست داره در یکی از اون زاویه ها ساعت ها رو به پنجره بنشینه و مراقبه کنه و بزاره نوری که از پنجره وارد میشه روحش رو پاک کنه

بنایی با جلال و جبروت که در کناره جاده مشهد به توس و حدود یک کیلومتری مقبره فردوسی بزرگ واقع شده. بنا منسوب به دوره ایلخانی است ولی بعدها هارونیه نام گرفته. بنا با محوطه ای زیبا دارای ورودی و ثبت میراث است و ساعت بازدید دارد.

یک بنای یادبود(مقبره) که به اشتباه زندان هارون نام گرفته