ارگ کهندژ توس قلعه در توس، بلوار شاهنامه، یکی از جاذبه‌های تاریخی خراسان رضوی است. این قلعه برای گردشگران، علاقه‌مندان به تاریخ و دانشجویان که به دنبال تجربه‌ای تاریخی و دیدنی هستند، جایگاه ویژه‌ای داره. موقعیتش در بلوار شاهنامه باعث میشه دسترسی به اون راحت باشه. اگر به دنبال تجربه‌ای تاریخی و دیدنی هستید، حتماً اینجا رو بازدید کنید.
هنوز شاید چندان جذابیتی برای گردشگر عادی نداشته باشه
ولی با توجه به رسیدگی هایی که در سال های اخیر به مجموعه ارامگاه فردوسی کرده اند میشه امیدوار بود کم کم توجه بیشتر و شایسته تری هم به این بنای ارزشمند هزار ساله داشته باشند
ولایت توس در قرون پیشین به منطقه‌ای در میان دو رشته کوه بینالود در جنوب و هزار مسجد در شمال گفته می‌شد. این ولایت مشتمل بر چهار شهر تابران، رادکان، نوغان و تروغبذ بوده و تابران که اکنون به توس مشهور است در قرن ۴ هجری قمری بزرگترین شهر منطقه محسوب می‌شد.
دیرینگی کهندژ با بنای شهر تابران برابر است و به هزار سال پیش باز میگردد و بر اساس شواهد تاریخی تا قرن هفدهم میلادی مورد بهره برداری بوده است. باروی بنای مرکزی ارگ توسط مغولان در قرن سیزدهم میلادی ویران شد و بعدها در همان سده باروی دومی برای آن احداث شده که در حال حاضر هر دو بارو نمایان هستند. قسمتی از حصار و باروی اول در فاصل سال های ۸۳-۱۳۸۱ توسط سازمان میراث فرهنگی مرمت شد.
یکی از بخش های قابل توجه این محوطه بقایای بنای مدور آجری است که در سال ۱۳۷۹ کشف شده است. در مورد کاربری احتمالی این بنا گمانه زنی های مختلفی همچون مخزن ذخیره آب , انبار آذوقه و مهمات و زندان مطرح شده که با توجه به شباهت بنا با زندان عالم خان بخارا , محتمل ترین گزینه زندان است.
وضعیت بسیار بدی دارد و رها شده امیدوارم در رسیدگیهای که از سال پیش داره میشه در شهر توس این ارگ هم بازسازی بشه فعلا که اجازه بازدید هم نمیدن - مرداد99
آخرین بازدید که داشتم سقف که روش گذاشته بودن جمع کرده بودن و با کاه گل روی دیوارها را پوشانده بودن تا تخریب نشه اما کار خاص دیگری انجام نشده بود-اردیبهشت 1404
خود مجموعه جذابیت بسیاری دارد اما سال‌ها بی‌توجه رها شده بود و صرفا اطلاع‌رسانی درباره‌ی وجود داشتن چنین مکانی انجام می‌شد. در حال حاضر مسیر دسترسی به آن تا حدی بازسازی شده، پل گذاشته شده و ورودی شکل گرفته است و هم‌چنین تابلوهای راهنمایی هم قرار دارد. هر بخش مجموعه در نگاه من عظمت خودش را دارد و ساخت چنین بنایی در آن زمان، تحسین‌برانگیز است. اگرچه فعلا به دلیل مرمت اجازه‌ی بازدید وجود ندارد اما در عمل مرمت خاصی دیده نمی‌شود و تقریبا باز هم رها شده است. امیدوارم زودتر سر و سامانی بگیرد و برای بازدید عموم آماده باشد. در کل، منطقه‌ی توس جذابیت‌های فوق‌العاده‌ای دارد که اگر کمی همت باشد، می‌تواند درآمدزایی سرشاری همراه داشته باشد.
ارگ کهندژ توس، که در قلب شهر باستانی تابران واقع شده، نمادی از قدرت سیاسی و نظامی خراسان در سده‌های گذشته است. این دژ کهن که در نزدیکی آرامگاه حکیم فردوسی قرار دارد، به عنوان «ضلع سوم» مثلث تاریخی مشهد (در کنار آرامگاه فردوسی و بنای هارونیه) شناخته می‌شود.
تحلیل کالبدی و تاریخی این ارگ باشکوه به شرح زیر است:
۱. معماری و ساختار؛ دژی در میان خندق
ارگ کهندژ توس از نظر معماری، نمونه‌ای شاخص از قلعه‌های حکومتی دوره اسلامی در خراسان است. این بنا با نقشه‌ای مستطیل‌شکل طراحی شده و دارای برج‌های استوانه‌ای مرتفع در گوشه‌ها و میانه‌ی دیوارهاست که ارتفاع برخی از آن‌ها در گذشته به ۲۰ متر می‌رسیده است. یکی از ویژگی‌های بارز این دژ، خندق عمیقی است که به طول بیش از ۱۰۰۰ متر پیرامون آن حفر شده تا نفوذ به مرکز قدرتِ شهر را برای مهاجمان دشوار سازد.
۲. لایه‌های تاریخی؛ از سامانیان تا تیموریان
کاوش‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که کهندژ توس در طول تاریخ، حداقل سه دوره‌ی اصلیِ آبادانی را پشت سر گذاشته است:
دوره سامانی و سلجوقی: شالوده‌های اصلی و بنای اولیه با استفاده از چینه و آجر در این دوران شکل گرفت.
دوره تیموری: پس از ویرانی‌های ناشی از حمله‌ی مغول، این دژ در دوره‌ی تیموریان مجدداً بازسازی و مورد استفاده قرار گرفت. جالب اینجاست که برخی باستان‌شناسان معتقدند هسته‌ی اولیه‌ی شهر توس دقیقاً در زیر همین ارگ مدفون شده و آثار کشف‌شده در لایه‌های زیرین، قدمتی فراتر از خودِ ارگ دارند.
۳. کاربری و اهمیت؛ قلب تپنده‌ی تابران
کهندژ در گذشته محل سکونت حکام، استقرار نیروهای نظامی و نگهداری خزاین دولتی بوده است. این مکان به دلیل اشراف بر جاده‌های مواصلاتی و نزدیکی به کشف‌رود، اهمیت استراتژیک فوق‌العاده‌ای داشته است. امروزه، با افتتاح مسیر گردشگری پیاده‌راه از آرامگاه فردوسی به سمت ارگ، این محوطه به یکی از قطب‌های جذاب برای علاقه‌مندان به تاریخ و معماری خشتی تبدیل شده است.
۴. اطلاعات بازدید
آدرس: مشهد، انتهای بلوار شاهنامه، نزدیکی آرامگاه فردوسی.
ساعات بازدید: معمولاً همه روزه از ساعت ۸:۰۰ صبح تا ۱۶:۰۰ بعدازظهر پذیرای بازدیدکنندگان است.
وضعیت کنونی: در سال‌های اخیر مرمت‌های گسترده‌ای در معبر تاریخی و بخش‌هایی از حصار آن صورت گرفته و مسیر دسترسی آن به شکل پیاده‌رویی زیبا بازسازی شده است.
ارگ کهندژ، یادمانی از روزگاری است که توس پناهگاه دانشمندان و مرکز فرمانروایان بود؛ مکانی که هر خشت آن روایتی از پایداری در برابر طوفان‌های تاریخ دارد.
