HESAM ASHOORI
۵ ماه قبل
خانه آیتالله خاتمی (موزه مفاخر فعلی) یکی از نمونههای شاخصِ معماریِ اواخرِ دورهی قاجار در محلهیِ «چرخابِ» اردکان است. این بنا از نظرِ باستانشناسی و تاریخِ سیاسی، نقطهیِ تمرکزِ تحولاتِ فکریِ یک سدهی اخیر در این منطقه محسوب میشود. تحلیلِ ساختاری و تاریخی این بنا را از چند منظر بررسی میکنیم: ۱. کالبدِ معماری؛ الگویِ درونگرا این خانه بر اساس الگوی «حیاطِ مرکزی» و «گودالباغچه» بنا شده است. از منظرِ تاریخِ معماری، این ساختار پاسخی فنی به اقلیمِ تهاجمیِ کویر است. قرارگیریِ کفِ حیاط در سطحی پایینتر از گذرِ عمومی، دسترسی به آبِ قنات را تسهیل کرده و از سوی دیگر، به عنوان یک عایقِ حرارتی طبیعی عمل میکند. تقارن در ساختارِ اتاقهایِ سه دری و پنج دری، نشاندهندهیِ نظمِ معماریِ سنتی در تقسیمِ فضاهایِ تابستاننشین و زمستاننشین است. ۲. محلهیِ چرخاب؛ کانونِ قدرت و سیاست خانه در محلهیِ «چرخاب» واقع شده که به لحاظِ تاریخی، محلِ استقرارِ خانوادههایِ متنفذ و طبقاتِ بالایِ اجتماعیِ اردکان بوده است. استقرارِ این بنا در این نقطه، نشاندهندهیِ جایگاهِ طبقاتی و تأثیرگذاریِ ساکنانِ آن در معادلاتِ شهری و مذهبیِ قرنِ گذشته است. گذرِ باریکِ مقابلِ خانه و پیوندِ آن با دیگر خانههایِ بزرگِ اطراف، شبکهای از کانونهایِ قدرتِ محلی را تشکیل میداد که تصمیماتِ مهمِ منطقه در آنجا اتخاذ میشد. ۳. تالار و بادگیر؛ مهندسیِ جابهجاییِ هوا بادگیرِ تکطرفهیِ این بنا (که سبکِ خاصِ بادگیرهایِ اردکان است)، بر فرازِ تالارِ اصلی قرار دارد. این سازه از نظرِ فنی، وظیفهیِ هدایتِ جریانِ بادِ مطلوب به فضاهایِ داخلی را بر عهده داشته است. تالار به عنوانِ فضایِ عمومیِ خانه، محلِ تلاقیِ مراجعان و ساکنان بوده و ساختارِ آن به گونهای است که بیشترین میزانِ سایهاندازی و جابهجاییِ هوا را در ماههایِ گرم فراهم میکرد. ۴. تغییرِ کاربری به موزه مفاخر تبدیلِ این بنا به موزه در سالهای اخیر، تلاشی برایِ حفظِ میراثِ مکتوب و اسنادیِ اردکان است. در این فضا، اسناد، نسخِ خطی و اشیاءِ متعلق به شخصیتهایِ تأثیرگذارِ منطقه نگهداری میشود. این تغییرِ کاربری، بنا را از یک فضایِ خصوصیِ سکونتی به یک نهادِ مدنی و پژوهشی برایِ بررسیِ تاریخِ مشاهیرِ منطقه تبدیل کرده است. مختصات فنی و دسترسی: موقعیت: اردکان، محله چرخاب، بنبستِ خاتمی. تزیینات: شامل آجرکاریهای خفته-راسته در نما و ارسیهای چوبی که بازمانده از هنرِ نجارانِ دورهی قاجار است.
