HESAM ASHOORI
۵ ماه قبل
دیوار بارویِ دامغان، یکی از بزرگترین و باشکوهترین بقایایِ سیستمهایِ دفاعیِ شهرهایِ کویری در ایران است. این دیوار که با نام «حصارِ شهر» نیز شناخته میشود، در گذشته تمامِ بافتِ تاریخیِ دامغان را در بر میگرفته و طولِ آن به بیش از ۱۶ کیلومتر میرسیده است که امروزه بخشهایِ قابلتوجهی از آن همچنان پابرجا ایستاده است. در ادامه، جزئیاتِ این ابرسازه خشتی را بررسی میکنیم: ۱. معماری و ساختار؛ دژِ نفوذناپذیرِ خشتی بارویِ دامغان نمونهای تکاملیافته از مهندسیِ دفاعیِ ایران است. ضخامت و ارتفاع: پایهی دیوار در برخی نقاط به بیش از ۵ متر ضخامت دارد و ارتفاعِ اصلی آن نیز به حدود ۱۰ تا ۱۲ متر میرسیده است. این ضخامتِ زیاد برایِ مقاومت در برابرِ ضرباتِ منجنیق و فرسایشِ بادهایِ شدیدِ منطقه طراحی شده بود. مصالح: بنا به طور کامل از چینه (لایههایِ فشردهی گل) و خشت خام ساخته شده است. استفاده از چینه در پایهها، استحکامِ لازم برایِ تحملِ وزنِ سنگینِ دیوار را فراهم میکرد. برجها و تیرکشها: دورتادورِ این حصار، ۱۰۰ برجِ نگهبانی (به روایتِ متونِ تاریخی) وجود داشته که از آنها برایِ دیدهبانی و تیراندازی به مهاجمان استفاده میشده است. ۲. قدمتِ تاریخی؛ از ساسانیان تا قاجار اگرچه شالودهی اصلیِ این بارو را به دورانِ ساسانیان نسبت میدهند، اما در طولِ قرنها بارها بازسازی شده است. دورانِ طلایی: در دورانِ سلجوقیان و ایلخانیان، به دلیلِ اهمیتِ استراتژیکِ دامغان در جاده ابریشم، این دیوار تقویت شد. دورانِ نادری: گفته میشود نادرشاه افشار نیز برایِ مقابله با یورشهایِ شرق، دستورِ مرمتِ بخشهایی از این حصار را صادر کرده بود. به همین دلیل، برخی لایههایِ معماری آن نشاندهنده سبکهایِ مختلفِ بازسازی در ادوارِ مختلف است. ۳. نقشِ حفاظتی در جاده ابریشم دامغان (صددروازه سابق) کلیدِ اصلیِ عبورِ کاروانها از ری به سمتِ خراسان بود. این بارو نهتنها از جانِ مردمِ شهر در برابرِ حملاتِ غارتگرانِ صحرا محافظت میکرد، بلکه امنیتِ انبارهایِ بزرگِ غله و کاروانسراهایِ داخلِ شهر را نیز تضمین مینمود. وجودِ خندقهایی در بیرونِ دیوار (که امروزه پر شدهاند) قدرتِ تدافعی این سازه را دوچندان میکرد. ۴. وضعیتِ کنونی؛ موزهیِ روبازِ خشت امروزه با گسترشِ شهرِ جدید، بخشهایِ وسیعی از دیوار تخریب شده است، اما قسمتهایِ باقیمانده (بهویژه در جنوب و غرب شهر) مانندِ دیواری عظیم در افقِ کویر خودنمایی میکنند. این بارو یکی از طولانیترین دیوارهایِ خشتیِ ایران است و قدم زدن در کنارِ آن، مقیاسِ بزرگِ تمدنِ شهری در دامغانِ باستان را به خوبی نشان میدهد. دیوارِ بارویِ دامغان، شناسنامهیِ پایداریِ این شهر در برابرِ طوفانهایِ تاریخ و طبیعت است؛ حصاری که قرنهاست از هویتِ این سرزمین پاسداری میکند.