گنبد زنگوله، یک مکان تاریخی در دامغان است که با معماری زیبا و تاریخچهای پر از آوازهٔ گذشته میدرخشد. اگر دنبال فضایی آرام و با حال و هوای تاریخمحور هستی، اینجا پیشنهاد میشود؛ جایی که میتوانی از سنگنگاریها و ردپای تاریخ به راحتی لذت ببری و به گوشههایی از فرهنگ منطقه سفر کنی.
گنبد زنگوله، که در پارک شهید مولایی و در جنوب غربی دامغان قرار گرفته، یکی از بناهای قدیمی و زیباست که با خشت خام ساخته شده و به دوره سده هفتم هجری (ایلخانی) برمیگردد؛ اما سقفش بهطور کامل فرو ریخته و هنوز در حال خرابی است. خیلیها از زیبایی معماری و هندسهی آجری و نحوهی توزیع فشار گنبد به پایههایش تعریف میکنند، ولی همزمان به کمبود حفاظ و نگهداری اشاره میکنند؛ برخی حتی از وضعیت خراب و کثیف بودن آن ناراضیاند. در کنار این، دربارهی مدفونین زیر گنبد بحثهای مختلفی وجود دارد؛ برخی معتقدند که ممکن است فردی از سرداران یعقوب لیث صفاری یا شاعر معروف منوچهری دامغانی باشد، اما هنوز هیچیک از این ادعاها تأیید نشده. دسترسی به این مکان نسبتاً آسان است چون در مرکز شهر است، اما بازسازیهای جزئی انجام شده ولی کامل نیستند؛ در نتیجه بازدیدکنندگان میتوانند از فضای سبز اطراف لذت ببرند، اما انتظار نگهداری حرفهای ندارند. در مجموع، گنبد زنگوله یک اثر تاریخی جذاب و تاریخی است که هنوز در انتظار توجه و حفاظت بیشتر است.
HESAM ASHOORI
۵ ماه قبل
۵
گنبد زنگوله، یکی از بناهای آرامگاهی و مذهبی شاخص در جنوب شهر دامغان است که از نظر سبک معماری، حلقهی اتصال میان معماریِ سلجوقی و ایلخانی محسوب میشود. این بنا که با خشت و گل ساخته شده، برخلاف بسیاری از گنبدهای آجری، وقار و سادگیِ خاصِ معماریِ کویری را به نمایش میگذارد.
ویژگیهای این اثر تاریخی را از چهار منظر بررسی میکنیم:
۱. معماری و ساختار؛ از چهارگوش به مدور
گنبد زنگوله بنایی است با نقشهی چهارگوش (مربعی) که در لایههای بالاتر به هشتضلعی و در نهایت به یک گنبد مدور تبدیل میشد.
گوشهسازیها: معماران برای تبدیل پایهی مربعی به دایرهی گنبد، از تکنیک «فیلپوش» یا «پتکانه» استفاده کردهاند که در زوایای داخلی بنا به وضوح دیده میشود.
مصالح: استفادهی غالب از خشت خام و گل در بدنهی اصلی و تزیینات آجری در نقاط استراتژیک، نشاندهنده انطباق کامل بنا با اقلیم گرم و خشک دامغان است.
۲. تزیینات؛ هندسهیِ آجری
اگرچه بخش زیادی از تزیینات بیرونی بنا بر اثر فرسایش از بین رفته، اما در نمای داخلی هنوز میتوان آثار ارزشمندی را یافت:
کتیبهها: در قسمتهای زیرین گنبد، بقایایی از کتیبههای گچی به خط ثلث یا کوفی دیده میشود که احتمالاً شامل آیات قرآن یا نام بانی بنا بوده است.
طاقنماها: در هر یک از چهار ضلع بنا، طاقنماهای بلند و جناغی تعبیه شده که به فضا عمق و ابهت میبخشد.
۳. معما و کاربری؛ مزارِ پنهان
دربارهی اینکه چه کسی در این بنا مدفون است، روایتهای مختلفی وجود دارد. برخی آن را مزار شاهرخ تیموری (یا یکی از امیران او) میدانند و برخی دیگر آن را به یکی از بزرگان محلی دوران ایلخانی نسبت میدهند. نبودِ سنگ قبرِ مشخص یا کتیبهای کامل، هویتِ دقیقِ «زنگوله» را در هالهای از ابهام قرار داده است؛ ابهامی که بر جذابیتِ تاریخیِ این بنا میافزاید.
۴. وضعیت کنونی؛ میراثی پابرجا در میانِ باغها
امروزه گنبد زنگوله در میان محوطهای سرسبز قرار گرفته است. اگرچه سقف اصلی (پوشش دوم گنبد) فرو ریخته، اما ساقهی گنبد و دیوارههای اصلی همچنان استوار ماندهاند. این بنا سندی است بر این واقعیت که معماران دامغانی چگونه با سادهترین مصالح (خاک)، سازههایی ساختهاند که قرنها در برابر لرزهها و بادهایِ کویر ایستادگی کرده است.
گنبد زنگوله، مانندِ رازیِ خشتی در آستانهیِ کویر ایستاده است و شکوهِ فراموششدهیِ دورانِ ایلخانی در دامغان را یادآوری میکند.
این گنبد از بناهای قرن هفتم هجری قمری است و از خشت خام ساخته شده است و ارتفاع گنبد زنگوله حدود 6 متر است و بر چهار دیوار بنا چهار طاقنمای مقرنس وجود دارد که از هر یک دری به بیرون راه دارد و ارتفاع هر دیوار حدود 6 متر است. گنبد این اثر قدیمی مدتها پیش فرو ریخت و با بررسی آثار به جا مانده میتوان دریافت که گنبدی زیبا بر آن استوار بوده است.
گنبد زنگوله یکی از آثار تاریخی برجسته در شهر دامغان، استان سمنان است. این گنبد به سده هفتم هجری قمری بازمیگردد و در جنوب غربی شهر دامغان و در پارک شهید مولایی واقع شده است.
این بنا دارای پلان مستطیل شکل با ابعاد ۱۴.۶۰ در ۱۸.۱۲ متر از خارج و ۱۰.۴۰ در ۱۰.۴۰ متر از داخل است. گنبد زنگوله از خشت خام ساخته شده و معماری آن به گونه ای است که فشار گنبد به پایه های آن به خوبی توزیع میشود، که این ویژگی مورد توجه معماران و باستان شناسان قرار گرفته است.
در داخل گنبد، چند نمای قبر مانند وجود دارد که هویت واقعی مدفونین زیر این گنبد هنوز به طور دقیق مشخص نشده است. برخی معتقدند که شخص مدفون در این بنا یکی از سرداران یعقوب لیث صفاری به نام "زنگارود" است و نام زنگوله نیز تغییری از همین نام میباشد.
