کلک عقدا در عقدا، استان یزد، یکی از جاذبههای گردشگری است که با ستونهای زرتشتی و سنگهای تاریخیاش، تاریخ را به صورت ملموس نشان میدهد. این مکان برای علاقهمندان به معماری و تاریخ ایران، جایی است که میتوانید در دل طبیعت، لحظاتی آرامشبخش را تجربه کنید. اگر در یزد یا شهرهای اطراف هستید، حتماً این نقطهٔ تاریخی را در برنامهٔ سفر خود قرار دهید؛ جای خوبی برای یادگیری و عکسبرداری. نکته: حتماً از دوربین خود استفاده کنید تا لحظات خاص را ثبت کنید.
در کلک عقدا، مردم با دیدن این ستون سنگی که در فرهنگ زرتشتیان نقش مهمی دارد، خیلی شگفتزده میشوند؛ این سازهی نمادین نهتنها برای برافروختن آتش در آیینهای هیرومبا کاربرد دارد، بلکه در گذشته بهعنوان منار راهنما برای کاروانها و نشانهی مرزبندی زمینهای مقدس خدمت میکرد. معماری سادهاش با خشت خام، سنگ و ملات گل ساخته شده و در بالای آن فضایی برای قرار دادن کُمه یا آتشدان وجود دارد، در حالی که در محلات قدیمی عقدا بهعنوان مرکز تجمعات محلی و بخشی از مبلمان شهری سنتی دیده میشود. بازدیدکنندگان، چه از شهر یا روستا، با این “کشف شگفتانگیز” که در تاریخ و معماری منطقه نقش دارد، همزمان با تجربه
HESAM ASHOORI
۸ ماه قبل
۵
کلک (Kalak) در فرهنگ و معماری زرتشتیان منطقه عقدا و اردکان، سازهای نمادین و کاربردی است که به عنوان محلی برای برافروختن آتش در فضای باز یا نشانهای مذهبی و راهنما به کار میرفته است. «کلک عقدا» به طور خاص با آیینهای پیوند میان زمین و آتش در ارتباط است.
تحلیل فنی و نمادین این سازه به شرح زیر است:
۱. ساختار کالبدی و فرم معماری
کلکها معمولاً به صورت ستونهای قطور یا سکوهای مکعبیشکل ساخته میشوند:
مصالح: از خشت خام، سنگ و ملاتِ گل یا ساروج ساخته شدهاند. بدنهی آنها با اندود کاهگل یا گچ پوشانده میشود تا در برابر باد و باران مقاوم باشد.
بخش فوقانی: در بالای کلک، فضایی گود یا تخت تعبیه شده که محل قرارگیری کُمه (هیزم) یا آتشدان بوده است.
تزیینات: برخی کلکها دارای تزیینات سادهی هندسی با آجر یا خشت هستند که نشاندهنده اهمیت آن نقطه در بافت شهری یا بیابانی است.
۲. کارکرد آیینی (جشن هیرومبا)
اصلیترین کاربرد کلک در عقدا و شریفآباد، در زمان برگزاری آیین هیرومبا است:
محل آتشِ بزرگ: زرتشتیان هیزمهایی را که از کوهستان (اطراف پیر هریشت) آوردهاند، در محل کلک روی هم انباشته میکنند.
طواف و نیایش: زائران و موبدان به دور کلک طواف کرده و با خواندن اوستا، آتشِ بزرگ را بر فراز آن شعلهور میکنند. این آتش نمادِ گرمای زندگی و پیروزی نور بر تاریکی است.
۳. کارکرد ارتباطی و راهنمایی
در گذشته، کلکها تنها کاربرد مذهبی نداشتند؛ بلکه به عنوان «میل» یا منارِ راهنما نیز عمل میکردند:
فانوس کویر: با روشن کردن آتش بر فراز کلکهایی که در حومهی عقدا یا بر بلندیها قرار داشتند، کاروانهایی که در تاریکی شب یا طوفانِ شن مسیر را گم کرده بودند، به سمت شهر هدایت میشدند.
مرزبندی مقدس: کلکها گاهی به عنوان نشانهای برای تعیین محدودهی زمینهای وقفی یا حریمِ زیارتگاهها (مانند پارسبانو) به کار میرفتند.
۴. کلک در بافت شهری عقدا
در محلات قدیمی عقدا، کلکهایی وجود داشته که مرکزِ تجمعات محلهای بودهاند. این سازهها به دلیلِ سادگی در فرم، به خوبی با معماریِ خشتیِ خانهها و ساباطهای اطراف ادغام شده و بخشی از مبلمان شهریِ سنتیِ منطقه محسوب میشوند.
مختصات بازدید: برای مشاهدهی کلکهای اصیل، باید به بخشهای قدیمی عقدا و یا روستای شریفآباد اردکان مراجعه کنید. برخی از این سازهها در نزدیکیِ میدانهایِ محلی یا در مسیرِ منتهی به زیارتگاههایِ کوهستانی قرار دارند.
