اداره میراث فرهنگی، گردشگری، صنایع دستی و پایگاه بافت تاریخی شهرستان بیرجند

این ساختمان در اصل ساختمان پست قدیم بیرجند بوده است. در اواخر قاجار کاربری نظامی داشته و محل ساخت و تعمیر و نگهداری اسلحه و مهمات بوده، و در دوره ی پهلوی و تا سال 1361 برای تلگراف و مرسولات پستی استفاده شده است. در حال حاضر بخش اداری سازمان میراث فرهنگی است.

بنایی که امروز به عنوان اداره میراث فرهنگی و پایگاه بافت تاریخی بیرجند می‌شناسی، در واقع همان حسینیه نایبی (یا بخشی از مجموعه‌ی تاریخی نایبی) است. اینجا صرفاً یک ساختمان اداری نیست؛ بلکه یکی از تپنده‌ترین نقاطِ بافتِ تاریخیِ «چهار درخت» است که قصه‌های عجیبی در لایه‌های آجری‌اش پنهان شده است. بگذار از روایت‌هایی بگویم که از زبانِ موزه‌داران و قدیمی‌های محله شنیده‌ام: ۱. روایت «نایب»؛ از شمشیر تا تسبیح این بنا متعلق به خاندان «نایب» بوده که در دوره‌ی قاجار از نظامیان و صاحبان قدرت در بیرجند بودند. افسانه‌یِ تحول: روایت است که یکی از بزرگان این خاندان، پس از یک نبردِ سخت یا خوابی عجیب، تصمیم می‌گیرد بخشی از قدرت و ثروت نظامی خود را وقفِ امور مذهبی و عام‌المنفعه کند. به همین خاطر، عمارتِ باکوه خود را به حسینیه تبدیل می‌کند. ایستادن در ایوانِ این بنا، حسی از گذار از «جنگ‌اوری» به «معنویت» را به آدم منتقل می‌کند. ۲. معماریِ «دو چهره»؛ حیاطی که تغییر ماهیت می‌دهد معماری این بنا هوشمندی عجیبی دارد. حیاط مرکزی به گونه‌ای طراحی شده که همزمان دو نقش را ایفا کند: در روزهای عادی: یک خانه‌یِ اشرافیِ آرام با حوضی در وسط و اتاق‌هایِ دورتادور که نسیم را در کل ساختمان می‌چرخاندند. در روزهایِ عزاداری: با برپاییِ «چادر» بر رویِ صحنِ حیاط، خانه تبدیل به یک تکیه‌یِ بزرگ می‌شد. قدیمی‌ها می‌گویند سوراخ‌هایی در بالایِ دیوارها وجود داشت که مخصوصِ بستنِ طناب‌هایِ خیمه‌هایِ عظیم بود تا در سرمایِ زمستانِ کویر، فضایِ روضه گرم بماند. ۳. اتاقِ «اسرارِ بافت» (پایگاهِ بافتِ تاریخی) امروزه که این بنا مرکزِ مدیریتِ بافتِ تاریخی است، روایتِ جدیدی پیدا کرده است. داستانِ نقشه‌ها: می‌گویند در زیرزمین‌هایِ خنکِ این بنا، نقشه‌هایی از کانال‌هایِ مخفیِ آب و قنات‌هایِ زیرِ شهر بیرجند نگهداری می‌شود. کارشناسانِ قدیمی معتقدند که این اداره بر رویِ یکی از شاهرگ‌هایِ اصلیِ قناتِ «قصبه» قرار دارد و صدایِ آب در سکوتِ شب‌هایِ زیرزمین، هنوز شنیده می‌شود. ۴. تزییناتِ «آجرِ سخنگو» اگر به پیشانیِ ایوان و تاق‌نماها نگاه کنی، آجرکاری‌هایِ «خفته-راسته» را می‌بینی. باورِ محلی: معمارانِ بیرجندی معتقد بودند آجرکاریِ ایوانِ حسینیه نایبی یک نوع «ذکرِ بصری» است. چیدمانِ آجرها به گونه‌ای است که با تغییرِ زاویه‌یِ خورشید در طولِ روز، سایه‌ها بر روی دیوار حرکت می‌کنند و گویی بنا در حالِ نیایش است. حسِ حضور در این اداره، با هر اداره‌یِ دیگری که دیده‌ای فرق می‌کند؛ اینجا بویِ خشتِ باران‌خورده و کاغذهایِ قدیمیِ نقشه می‌دهد.