خانه تاریخی فروتن (موزه عروسک)

در کوچه‌پس‌کوچه‌های بافت تاریخی بیرجند، خانه‌ای هست که انگار زمان در آن به دوران کودکی و قصه‌های مادربزرگ‌ها گره خورده است: خانه تاریخی فروتن که امروزه به عنوان موزه عروسک و فرهنگ شناخته می‌شود. این بنا که متعلق به دوره قاجار است، فراتر از یک موزه، پناهگاهی برای روایت‌های نادیده و اسطوره‌هایِ فراموش‌شده‌یِ مردمِ خراسان جنوبی است. بگذار از روحِ این خانه و داستان‌هایی بگویم که لابلایِ عروسک‌هایِ دست‌سازش نفس می‌کشند: ۱. روایتِ «خانه فروتن»؛ از خشتِ سرد تا آغوشِ گرم این خانه با آن ایوان‌های بلند و حیاطِ مرکزی‌اش، سال‌ها محل سکونتِ خانواده‌یِ محترمِ «فروتن» بود. داستانِ تحول: محلی‌ها می‌گویند این خانه همیشه پر از صدای خنده و مهمان‌نوازی بوده است. زمانی که تصمیم بر این شد که خانه به موزه تبدیل شود، گویی دیوارهای خشتیِ آن جانی دوباره گرفتند تا به جایِ یک خانواده، میزبانِ تمامِ خاطراتِ جمعیِ یک شهر باشند. ایستادن در میانِ اتاق‌های این خانه، حسی از امنیت و اصالت را به انسان منتقل می‌کند. ۲. اسطوره‌یِ «دُتُک»؛ عروسک‌هایی با روحِ انسانی در این موزه، عروسک‌هایی به نام «دُتُک» (در گویش محلی یعنی دخترک) وجود دارند که هر کدام داستانی در دل دارند. افسانه‌یِ ساخت: در اسطوره‌های محلی بیرجند، ساختنِ عروسک فقط یک بازی نبود. مادران و مادربزرگ‌ها معتقد بودند وقتی برای کودکی عروسک می‌سازند، بخشی از مهر و آرزوهای خود را در آن می‌دمند. روایت: می‌گویند در قدیم، اگر کودکی بیمار می‌شد، برایش عروسکی می‌ساختند و معتقد بودند که عروسک، غصه و بیماری را از کودک می‌گیرد و به خود جذب می‌کند. این عروسک‌ها بدونِ چهره ساخته می‌شدند تا کودک بتواند هر حسی که دارد (شادی یا غم) را در صورتِ عروسکش تصور کند. ۳. روایتِ «فرهنگِ عامه»؛ جایی که اسطوره‌ها راه می‌روند در این موزه فقط عروسک نیست؛ بلکه سبک زندگی مردم قهستان روایت می‌شود. داستانِ سفره‌هایِ آیینی: بخشی از موزه به بازسازیِ آیین‌هایِ بومی اختصاص دارد. محلی‌ها روایت می‌کنند که در شب‌هایِ طولانیِ زمستان، زیرِ کرسیِ همین اتاق‌هایِ شاه‌نشین، قصه‌هایی از «بی‌بی‌گردو» و «دیوِ سپید» گفته می‌شد که امروز ردپایِ آن‌ها را می‌توان در شمایلِ عروسک‌های موزه دید. ۴. باغچه‌یِ «خاطراتِ کاغذی» حیاط خانه فروتن با آن حوضِ آبی و گلدان‌هایِ شمعدانی، فضایی است که گویی اسطوره‌هایِ مدرنِ شهر در آن شکل گرفته‌اند. باورِ محلی: بازدیدکنندگانِ قدیمی معتقدند که در شب‌هایِ مهتابی، اگر در حیاطِ این خانه سکوت کنی، صدایِ پچ‌پچِ عروسک‌هایی را می‌شنوی که دارند قصه‌هایِ جدیدی برایِ کودکانِ فردا می‌سازند. اینجا مکانی است که میانِ نسل‌ها پیوند برقرار می‌کند. خانه فروتن و موزه عروسک‌هایش، جایی است که اشک و لبخندِ گذشتگان در قالبِ پارچه و چوب ماندگار شده است.