آسیاب

آسیاب‌های آبی شوشتر بخش اصلی و محرکِ «مجموعه آبشارها و آسیاب‌های آبی» هستند که به عنوان یکی از پیچیده‌ترین سیستم‌های مهندسی باستان در دنیا شناخته می‌شوند. این آسیاب‌ها که عمدتاً در دوره ساسانی بنا شده و تا همین چند دهه پیش (دوران پهلوی) فعال بوده‌اند، نمونه بارزی از استفاده از انرژی‌های پاک در تاریخ ایران هستند. در ادامه، جزئیات فنی و ساختاری این آسیاب‌ها را بررسی می‌کنیم: ۱. مکانیسم عملکرد آسیاب‌های آبی سیستم کارکرد این آسیاب‌ها بر پایه تبدیل انرژی پتانسیل آب به انرژی مکانیکی است: هدایت آب: آب از طریق تونل‌های دست‌کند (مانند دهانه بلیتی و شهر) از سطح بالای سد به سمت پایین هدایت می‌شود. فشار آب: آب با سرعت و فشار زیاد از طریق مجراهای باریک سنگی به زیر اتاقک آسیاب می‌رسد. چرخ پره (توربین باستان): فشار آب به پره‌های یک چرخ چوبی بزرگ برخورد کرده و آن را به چرخش در می‌آورد. انتقال نیرو: محور این چرخ چوبی به سنگ زیرین آسیاب متصل است و آن را با سرعت می‌چرخاند تا گندم یا جو میان دو سنگ آرد شود. ۲. بخش‌های مختلف یک آسیاب در شوشتر هر واحد آسیاب از بخش‌های زیر تشکیل شده است: ناودان (تَنوره): مسیری سنگی که آب را با زاویه خاص به سمت پره‌ها پرتاب می‌کند. دُل (مخزن گندم): ظرفی مخروطی شکل که گندم در آن ریخته شده و به تدریج به مرکز سنگ آسیاب هدایت می‌شود. سنگ آسیاب: شامل دو سنگ بزرگ است؛ سنگ زیرین ثابت و سنگ رویی متحرک است. اتاقک آسیاببان: محلی برای استقرار آسیاببان و انبار کردن کیسه‌های آرد. ۳. چرا آسیاب‌های شوشتر منحصربه‌فرد هستند؟ تعداد و تراکم: وجود بیش از ۴۰ آسیاب در یک محوطه متمرکز، شوشتر را به یک قطب صنعتی بزرگ در دوران باستان تبدیل کرده بود که آرد مناطق وسیعی از خوزستان و حتی فلات ایران را تأمین می‌کرد. بهره‌وری چندگانه: آب پس از چرخاندن سنگ آسیاب، به صورت آبشار به حوضچه می‌ریزد؛ یعنی یک جریان آب هم کارِ صنعتی انجام می‌داد، هم باعث تهویه هوا می‌شد و هم منظره‌ای زیبا خلق می‌کرد. پایداری: این آسیاب‌ها برای بیش از ۱۵۰۰ سال بدون آسیب جدی به طبیعت، نان مردم را تأمین کردند. ۴. وضعیت امروز (موزه آسیاب‌ها) امروزه برخی از این آسیاب‌ها مرمت شده‌اند. در بخشی از محوطه، یکی از آسیاب‌ها به صورت نمادین روشن است و شما می‌توانید از نزدیک ریختن گندم، چرخش سنگ و خروج آرد گرم را تماشا کنید. همچنین «سرای افضل» در نزدیکی این مجموعه، محل مناسبی برای خرید محصولات سنتی و صنایع دستی مرتبط است. پیشنهاد برای بازدید: هنگام بازدید، به صدایِ متفاوتِ چرخشِ سنگ‌ها و ریزشِ آب دقت کنید؛ این صدا «سمفونی صنعتی» ایرانِ باستان است که هنوز هم شنیده می‌شود.

حیرت انگیز، بی نظیر و یک شاهکار مهندسی از دوران باستان