موزه تاریخ هگمتانه یک موزه تاریخ است که آثار باستانی مرتبط با منطقه همدان را به نمایش می‌گذارد. در این موزه مجموعه‌ای از یافته‌های باستانی مرتبط با شهر باستانی همدان ارائه می‌شود. نشانی آن RG49+64W منطقه ۳، همدان است و دسترسی از طریق نقاط مرکزی شهر تسهیل می‌شود. فضای موزه آرام و مناسب بازدیدکنندگان است و نمایش آثار به گونه‌ای طراحی شده تا فهم را آسان کند. نام موزه به هگمتانه، یکی از شهرهای باستانی همدان، اشاره دارد و تاریخچهٔ غنی این منطقه را یادآوری می‌کند.
محوطه باستانی هگمتانه جایی است که به باور خیلی از باستان شناسان واژه‌ی «پایتخت» در ایران متولد شد. وقتی روی این تپه قدم می‌گذارید، در واقع روی بقایای اولین پایتخت مادها ایستاده‌اید؛ شهری که هیرودوت، مورخ یونانی، آن را با هفت دیوار رنگارنگ توصیف کرده بود که هر دیوار نماد یکی از سیارات بود.
جذاب‌ترین بخش بازدید از هگمتانه، بخش‌های حفاری شده‌ای است که خانه‌های شطرنجی و سیستم کانال‌کشی آب دو هزار و پانصد ساله را نشان می‌دهد. مهندسی این شهر چنان دقیق بوده که خانه‌ها با فاصله‌های یکسان و شبکه‌ای منظم در کنار هم چیده شده‌اند؛ چیزی که حتی در شهرهای مدرن امروزی هم به سختی پیدا می‌شود. راه رفتن در میان این دیوارهای خشتی که زمانی محل رفت‌وآمد پادشاهان مادی و هخامنشی بوده، حس عجیبی از عظمت و گذار زمان را به آدم منتقل می‌کند.
افسانه‌های محلی می‌گویند که در دل این تپه، گنجینه‌های عظیم و معابد طلایی دفن شده بوده است. تا همین چند دهه پیش، بعد از هر بارش تند باران، مردم محلی به اینجا می‌آمدند تا در میان گل و لای به دنبال سکه‌های قدیمی بگردند که باران آنها را از عمق تاریخ به سطح زمین آورده بود. این قصه «گنج‌های پنهان هگمتانه» بخشی از هویت نانوشته این تپه است.
پیشنهاد می‌کنم حتماً از بخش «ترانشه‌ها» دیدن کنید، جایی که لایه‌برداری‌های باستانشناسی مثل یک کتاب باز، طبقات مختلف تمدن را به شما نشان می‌دهد. حس نشستن روی لبه‌ی دیوارهای خشتی در زمان غروب خورشید، وقتی سایه‌های بلند روی محوطه می‌افتد، بی‌نظیر است؛ انگار صدای همهمه‌ی بازارهای باستانی و سم‌کوب اسب‌ها هنوز از میان این خاک‌ها به گوش می‌رسد. هگمتانه فقط یک محوطه باستانی نیست، بلکه شناسنامه‌ی تمدن ماست که زیر آسمان همدان آرام گرفته است.
محوطه باستانی هگمتانه اکنون به صورت پشته ای بیضی شکل در دل بافت قدیمی شهر همدان و در مجاورت با بازار شهر قرار گرفته است . ضلع جنوبی و شرقی آن را مسیر رودخانه نظر بیک ، بلوار هگمتانه و 24 متری سر گذر محاط کرده و جانب غربی آن منطبق با بازار شهر و از سمت شمال محدود به بلوار الوند می گردد .این محوطه 35 هکتار وسعت دارد که بخش اعظم آن در جریان خریداری املاک واقع در عرصه در طی سالیان 1353-1352 به تملک سازمان در آمده است ( حدود 25 هکتار ) و مابقی نیز طی سالیان پس از انقلاب به تناوب و به ویژه در یک دهه گذشته به مالکیت میراث فرهنگی در آمده است .
نتایج درخشان کاوشهای باستان شناسی که از سال 1362 توسط باستانشناسان ایرانی به سرپرستی آقای دکتر محمد رحیم صراف آغاز شده بود ، بعلاوه وجود جاذبه های دیگر همچون موزه موقت و نیز مجموعه کلیسا های موجود در سمت جنوبی محوطه هگمتانه ، آن را به عنوان یکی از اصلی ترین جاذبه های شهر همدان به گردشگران داخلی و خارجی معرفی نموده است . به نحوی که هم اکنون به صورت میانگین ، روزانه حدود 500 نفر از این مجموعه جذاب بازدید دارند . پیشینه اشتهار هگمتانه به روایت هرودت مورخ یونانی بر می گردد که به عنوان اولین پایتخت ایران زمین و مرکز حکومت فراگیر مادها معرفی شده و بعد ها پایتخت تابستانی هخامنشیان و نیز اشکانیان و ساسانیان بوده و بر این اساس مورخین و محققین و باستان شناسان را عقیده بر این بوده که محوطه کنونی هگمتانه می تواند بقایای برجا مانده از کاخهای پادشاهان ماد و دیگر ادوار تاریخی باشد . کشف اشیاء متعدد زرین و سیمین متعلق به دوره هخامنشی و نیز الواح زرین منتسب به اریارمنه و ارشام ( اجداد داریوش ) و جامهای زرین و سیمین از جمله ریتون مشهور طلایی که فعلاً در موزه ایران باستان نگهداری می شود و نیز اجزاء بر جا مانده از ستونهای سنگی دوره هخامنشی که بعضاً حاوی کتیبه به خط میخی نیز هستند ، امید باستان شناسان را در رسیدن به نتایج درخشان در کاوشهای باستانشناسی این تپه بسیار پر رنگ نمود و همانگونه که ذکر شد ، کاوشهای باستان شناسی که از سال 1362 آغاز شد نتایج درخشانی را ارائه نمود .به صورت اجمالی میتوان گفت که حاصل این کاوشها در یازده فصل توسط دکتر صراف ، بقایای معماری خشتی گسترده ای را آشکار ساخت که به صورت بسیار زیرکانه و بر اساس اصول مهندسی و نقشه های از پیش طراحی شده در سطح وسیعی اجرا شده است . معماری خشتی موصوف عبارت است از سری واحد های معماری در ابعاد 5/17 در 5/17 متر که هر واحد دارای یک پیشخوان در مقابل ورودی تالار مرکزی و اتاقهای جانبی و در قسمت انتهایی نیز دو انبار کوچک تر می باشد . این پلان دقیقاً به صورت قرینه در دو جانب و پشت واحد فرضی تکرار گردیده و در حد فاصل دو
سری از این واحد ها نیز معبری به عرض 5/3 متر تعبیه گردیده است . به نحوی که در پلان کلی مجموعه معماری مکشوف در هر 35 متر یک کوچه یا معبر دیده می شود که در حد فاصل آنها واحد های معماری فوق الذکر قرار گرفته اند . بر اساس کاوشهایی که در قسمتهای مختلف تپه هگمتانه صورت گرفته ، این نقشه اجرایی به صورت یکسان در کل سطح تپه گسترده شده است . این مجموعه معماری را حصار هایی به عرض حدود 10 متر که به فواصل حدود 90 متری به برجهای مربع شکل منتهی می گردند ، محافظت می کرده اند . هر چند شواهد متعددی از دوره های هخامنشی و قبل از آن در این تپه باستانی به دست آمده و حتی حصار ها و برجهای آن قابل مقایسه با تخت جمشید می باشد ، ولی تاریخ احداث مجموعه معماری داخل حصار ها ، نمی تواند قدمتی قبل از دوره اشکانی داشته باشد . و شاید بتوان گفت که بر روی آثار قدیمی تر ، هرچند این موضوع صرفاً به دست باستان شناسان و با کاوشها و یا کنکاشهای میدانی و علمی گسترده و زمان بر روشن خواهد گردید .
قرار بود سفرم به همدان فقط یک سفر نصف روزه کاری باشه ولی نتونستم چشم پوشی کنم از گشت و گذار در دل تاریخ تمدن بشر قبل از عزیمت .
واقعاً یک ساعتی که من با عجله کوچه ها چ پله ها و راه رو ها و ساختمان های این مجموعه از نظر تاریخی بی نظیر رو در نوردیدم حق مطلب رو ادا نمیکرد در حق شکوه و زیبایی این مجموعه .
با از روی فرصت از قدم به قدم که پا میذاری لذت ببری .
انگار که داری تو دل تاریخ قدم بر میداری .
خلاصه که در بازدید از همدان نباید غافل شد از دیدار این مجموعه بی نظیر در دنیا .
